Media: Het succes van digitaal protest

Amsterdam, zaterdagochtend. Op het plein voor het Paleis op de Dam verzamelen zich twee- à driehonderd mensen. Sommigen zwaaien met spandoeken, anderen dragen het beroemde masker, weer anderen zijn als piraat verkleed en zo nu en dan roept iedereen dezelfde leus. Verderop, bij het oorlogsmonument, beziet een jong stel de groep demonstranten vanaf de fiets. Zij vraagt waartegen zij protesteren. ‘ACTA,’ antwoordt de jongen, ‘tegen censuur op het internet.’ ‘Oja,’ zegt het meisje, ‘dat heb ik voorbij zien komen op Facebook.’

ACTA (zie kader onderaan) is een internationaal handelsverdrag, bedoeld om de handel in namaakproducten tegen te gaan en internetpiraterij te bestrijden. Vandaag laten de deelnemers aan het Amsterdamse anti-ACTA protest hun stem horen vóór de vrijheid op het internet en tégen het verdrag dat die vrijheid in hun ogen beknot. Ze praten over de entertainmentindustrie, die de politiek heeft belobbyd met ondeugdelijke argumenten. Ze discussiëren over de wens van overheden om het web te beteugelen met draconische wetten. Ze spreken zich uit tegen het criminaliseren van file-sharing-sites waar zij muziek, films en games met elkaar uitwisselen. Om twee uur trekt de stoet richting de Munt voor een protestmars. ‘Geen con-tro-le, geen cen-suur!’ klinkt het. In meer dan tweehonderd Europese steden vonden afgelopen zaterdag demonstraties tegen ACTA plaats. Duizenden mensen gingen de straat op, van Dublin tot Praag. In Amsterdam kwamen er niet meer dan driehonderd opdagen, in de vrieskou van Berlijn rond de tienduizend. Maar hoeveel mensen er op de been waren, doet er eigenlijk niet zoveel toe: de fysieke protesten zijn een uitvloeisel van een grote, Europa­brede online campagne, die niet zozeer gecoördineerd is, maar wel één doel nastreeft: de politiek zover krijgen het handelsverdrag niet te ratificeren. Dat gebeurt met online petities waar miljoenen hun naam onder zetten, de inzet van Twitter en Facebook, georkestreerde e-mailbombardementen op de volksvertegenwoordiging en het benaderen van journalisten. In sommige landen is de professionaliteit van de campagne indrukwekkend: zo heeft de Franse digitale burgerrechtenbeweging La Quadra­ture du Net een strakke site gemaakt die als informatieportaal dient voor alles wat met ACTA te maken heeft (en de bezoeker uiteraard in een bepaalde richting duwt). De hackers van Anonymous, die zich verzetten tegen iedere vorm van internetregulering, doen ook mee aan het protest door overheidssites van verschillende landen die het verdrag ondertekenden, aan te vallen en plat te leggen.

"Hoeveel mensen er op de been waren, doet er eigenlijk niet zoveel toe"

De actiebereidheid van de Europese internetgemeenschap is niet los te zien van gebeurtenissen in de Verenigde Staten. Vorige maand brak ook daar groots digitaal oproer uit over twee voorgestelde wetten (PIPA en SOPA) die bedoeld waren om internetpiraterij te bestrijden. De druk op politici werd zo hoog opgevoerd – eerst door de online activisten, vervolgens door de traditionele media en uiteindelijk door grote internetbedrijven als Google en Wikipedia (dat zelfs een dag op zwart ging) – dat zowel in het Huis van Afgevaardigden als in de Senaat besloten werd de wetten voorlopig uit te stellen. Dat was nadat Barack Obama zich gedwongen had gezien afstand te nemen van de voorstellen. Politici uit de beide huizen gaven publiekelijk toe dat zij zich niet hadden gerealiseerd dat deze wetten zoveel burgers zouden raken. Ook in Europa is de politieke invloed van de massale internetlobby zichtbaar. Dat begon al twee weken geleden in Polen, toen een deel van de parlementariërs tijdens een stemming over ACTA het symbool van de protestbeweging, het Guy Fawkes-masker (bekend uit de graphic novel en film V for Vendetta), voor het gezicht droeg. Kort daarop beschuldigde de Sloveense ondertekenaar van ACTA zichzelf van ‘burgerlijke nalatigheid’, nadat zij was bestookt met mails en petities. De Roemeense president Emil Boc gaf toe dat hij eigenlijk geen idee had waar het verdrag over ging en waarom hij het had ondertekend. De Duitse voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz noemde ACTA afgelopen maandag ‘niet goed in zijn huidige vorm’. De Duitse ACTA-onderhandelaar van het Europees Parlement, Kader Arif, trad recent af omdat hij niet langer mee wilde werken aan de ‘maskerade’ van ACTA. Veelzeggend is ook dat de Duitse regering op de vrijdag vóór de demonstraties besloot het verdrag voorlopig niet te ondertekenen, maar eerst de stemming in het Europees Parlement in juni af te wachten. De regeringen van Polen, Tsjechië, Letland en Slowakije hadden onder druk van het protest de ratificatie al eerder uitgesteld. In Polen, waar al weken op straat wordt gedemonstreerd en waar overheidssites het mikpunt zijn van hackersaanvallen, verklaarde premier Donald Tusk dat hij ‘op twintigste-eeuwse wijze’ met ACTA was omgesprongen, door het zonder consultatie van de burgers te tekenen. Dat zijn rake woorden. En als dan ook nog eens ‘zakelijke’ publicaties als The Financial Times en The Economist in positieve termen over het anti-ACTA protest schrijven, dan krab je je als politicus wel even achter de oren. ‘Internetactivisten zijn altijd weggezet als een stelletje harige muisklikkers met weinig slagkracht. Nu niet meer,’ aldus The Economist. Ja, er is veel veranderd, zegt Ot van Daalen, directeur van de digitale burgerrechtenbeweging Bits of Freedom. ‘Dit is een wake-up call voor lobbyisten en politici. De internetgebruiker is een partij met wie ze echt rekening moeten houden. Internetvrijheid gaat veel mensen aan het hart.’ En dat hebben de opstellers van het verdrag nou net onderschat, denkt GroenLinks Tweede Kamerlid Arjan El Fassed: ‘De tekst van het verdrag is heel eenzijdig, je ziet duidelijk dat de lobby van de entertainmentindustrie er veel invloed op heeft gehad. De internetgemeenschap en burgerrechtenbewegingen zijn niet gehoord. Sinds die erop zijn gedoken, keert dat zich tegen het verdrag. Nu drukken die partijen een groot stempel op de publieke opinie over ACTA.’

"Europese politici geven toe zich erop verkeken te hebben"

Cruciaal voor ACTA is de stemming in het Europees Parle-ment, die begin juni op de agenda staat. Dan wordt duidelijk of het anti-ACTA-sentiment ook in Brussel gehoor krijgt. Marietje Schaake, D66-Europarlementariër, is hoopvol over de afloop. Schaake, fel tegenstander van ACTA en actief in de online protesten: ‘Er moet nog veel gebeuren, maar nu al merk je dat Europese politici toegeven zich erop verkeken te hebben en er niet genoeg van afweten. Ze begrijpen dat dit de internetgemeenschap ontstegen is.’ ACTA raakt aan een aantal thema’s dat de laatste tijd nadrukkelijk op de agenda is komen te staan. Begrippen als internetvrijheid, bescherming van persoonsgegevens en transparantie spelen een steeds grotere rol in het maatschappelijke en politieke debat. Jurist en internetadviseur Danny Mekic ziet in het protest dan ook een nieuwe vorm van politiek engagement. ‘We klagen altijd dat burgers te weinig betrokken zijn bij de politiek, nu is het tegenovergestelde het geval. Dit is niet zomaar een groepje dat maar iets vindt. Mensen willen echt in beweging komen en beïnvloeden het democratisch proces op verschillende niveaus. Een handtekeningenactie legt een politicus makkelijk naast zich neer. Maar nu worden ze gemaild en gebeld, lezen ze erover in de krant, voeren ze gesprekken met consumentenorganisaties en internetbedrijven. Het komische is dat de meeste politici weinig van internet snappen. Blijf dan maar eens stevig in je schoenen staan.’ Ook in Nederland heeft het digitale protest tegen ACTA effect. GroenLinks Kamerlid El Fassed diende op donderdag 9 februari een motie in de Kamer in om het verdrag eerst te laten toetsen door het Europees Hof, voordat de regering het verdrag zou ondertekenen en de Kamer het zou ratificeren. Nadat de Duitse regering een dag later voorlopig afzag van de ondertekening van het verdrag, wijzigde El Fassed de motie en riep hij de Nederlandse regering op om ACTA ook in de ijskast te zetten. Het politieke momentum is in korte tijd gegroeid, zo licht hij de aanscherping van de motie toe. Dat blijkt: een meerderheid in de Tweede Kamer nam de motie aan. Wordt vervolgd.